Transwetten in Europa

De rechten van transpersonen, en met name de juridische erkenning en wetten inzake geslachtswijziging verschillen sterk van land tot land. Ook in Europa zijn er nog steeds grote verschillen in de wetgeving. In sommige Europese landen, zoals Hongarije, Kosovo, Albanië, Moldavië, Andorra of Cyprus, bestaat er nog geen wet voor de juridische erkenning van transpersonen. Dit betekent dat er geen wetgeving is die het mogelijk maakt voor personen om juridisch van geslacht te veranderen, al is het in sommige landen wel mogelijk om via een bepaalde procedure de geboorteakte aan te passen. Al in 2015 nam de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa (PACE, 2015) een resolutie aan over de rechten van transpersonen in Europa. Hierin worden de Europese deelstaten opgeroepen om wetten die ingaan tegen de rechten van transpersonen te schrappen en een wetgeving uit te werken die de discriminatie van transpersonen tegen gaat en de genderidentiteit van transpersonen wettelijk erkend. Veel Europese landen hebben ondertussen een uitgewerkte wetgeving voor voornaams- en geslachtswijziging. Transgender Europe (TGEU) publiceerde een ‘Legal Gender Recognition Toolkit‘ om in te schatten hoe nationale wetten en procedures scoren met betrekking tot mensenrechten. Jammer genoeg houden transwetten in heel wat landen nog steeds ernstige schendingen van de mensenrechten in, al hebben enkele landen ondertussen goede transwetten uitgewerkt. In de Legal Gender Recognition Toolkit van TGEU worden bijvoorbeeld de wetten in Malta en Argentinië besproken als good practices.

Sterilisatie-eis

Sommige landen eisen nog steeds de voorwaarde van onvruchtbaarheid (sterilisatie) om legaal van geslacht te kunnen veranderen, wat algemeen wordt beschouwd als een schending van de mensenrechten. Deze voorwaarde kan zowel impliciet als expliciet worden geëist in de wetgeving van een land. Gelukkig komt hier langzaamaan verandering in: de sterilisatie-eis werd ondertussen door verschillende landen geschrapt, zoals bijvoorbeeld Nederland (2014), Italië (2015) en recent nog Frankrijk (2016). In 20 Europese landen is sterilisatie nog steeds een eis voor wettelijke geslachtswijziging. Zowel de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa (PACE, 2015) als de World Professional Association for Transgender Health (WPATH, 2017) en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM, 2017) hebben zich al expliciet uitgesproken tegen de sterilisatie-eis. De uitspraak van het EHRM dwingt de Europese landen die nog steeds sterilisatie eisen om hun wetgeving aan te passen. Transgender Europe publiceert jaarlijks een “Trans Rights Europe map” met daarin o.a. overzicht van landen die nog steeds de sterilisatie-eis in hun transgenderwetgeving hebben staan (laatste update april 2017):

Zelfbeschikking

Veel landen eisen nog steeds een attest van één of meerdere medische specialisten (een psychiater, endocrinoloog en/of chirurg) als ‘bewijs’ van genderdysforie of bepaalde geslachtsbevestigende behandelingen (zoals hormoonbehandeling of sterilisatie). Het Europees hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft geoordeeld dat dit niet in strijd is met de mensenrechten. 36 Europese landen eisen een medische diagnose voor wettelijke geslachtswijziging, je kan deze hier terug vinden. Ondertussen zijn er een aantal Europese landen waar de wet wel gebaseerd is op zelfdeterminatie: Denemarken, Noorwegen, Ierland en Malta. Ook de Argentijnse transwet is gebaseerd op zelfbeschikking. In deze landen kan men een wijziging van geslacht aanvragen zonder dat een expert voordien moet oordelen over deze aanvrager. Men gaat er in het licht van zelfbeschikking van uit dat enkel de aanvrager zelf het best in staat is om de beslissing tot het wijzigen van het juridisch geslacht te maken, en dat dit geen enkele link hoeft te hebben met mogelijke gewenste medische stappen. In Noorwegen bleek het schrappen van de medische inmenging uit de transwet alvast een groot succes: in de eerste maand dat de nieuwe transwet van kracht was vroegen al 190 Noren een geslachtswijziging aan, wat behoorlijk veel is op een populatie van 5 miljoen inwoners. In Denemarken, waar sinds 1 september 2014 een nieuwe transwet, gebaseerd op zelfdeterminatie, van kracht is, vroegen de eerste 2 jaar 578 personen een juridische geslachtswijziging aan. Waarschijnlijk wachtte een groot deel hiervan tot de medische eisen uit de wet zouden verdwijnen om een juridische geslachtswijziging aan te vragen.

Leeftijd

In de meeste landen is een geslachtswijziging slechts mogelijk vanaf 18 jaar. In enkele landen is het mogelijk om vanaf 16 jaar een geslachtswijziging aan te vragen, bijvoorbeeld in Nederland en Ierland. In Malta kunnen kinderen een juridische geslachtswijziging bekomen via de rechtbank. In Noorwegen is een geslachtswijziging mogelijk vanaf 6 jaar, mits toestemming van de ouders.

Burgerlijke staat

In landen waar het niet mogelijk is om te huwen met iemand van hetzelfde geslacht, worden transpersonen gedwongen om te scheiden wanneer ze juridisch van geslacht wensen te veranderen. Hoewel de PACE resolutie (2015) expliciet oproept om dit uit de wetgeving te halen, is dit nog steeds zo in 22 Europese landen. Deze kan je terug vinden in de TGEU Trans Rights Europe index.

Recht op privacy

In veel Europese lidstaten blijft de geslachtswijziging altijd zichtbaar op de geboorteakte. dit betekent dat telkens een letterlijk afschrift nodig is (bv voor een huwelijk of adoptie) deze wijziging zichtbaar is.

Een derde optie?

De World Professional Association for Transgender Health (WPATH) pleit er in hun laatste Identity Recognition Statement (2017) voor om een optie ‘X’, ‘non-binair’ of ‘anders’ beschikbaar te maken voor personen die zich niet identificeren met de categorieën ‘man’ of ‘vrouw’. Ook de PACE resolutie (2015) roept op tot het voorzien van de mogelijkheid tot het registreren van een derde optie. Sommige landen hebben recent stappen ondernomen om de registratie van een derde gender mogelijk te maken. Malta en Denemarken hebben bijvoorbeeld de optie ‘X’ al geïntroduceerd voor internationale paspoorten. In Schotland en Ierland zal de mogelijkheid voor een derde gender optie besproken worden wanneer de Schotse/Ierse transwet wordt hervormd. Ook in landen als Canada, Nepal, Australië, Nieuw-Zeeland, Pakistan en India bestaat de registratie van een derde gender al.

De transwet in België

Ook in de Belgische transwet die in werking treed vanaf januari 2018 staat zelfbeschikking centraal. Er zal geen bewijs van een arts of psycholoog meer nodig zijn om het geslacht juridisch te wijzigen. Zoals in verschillende Europese landen schrapt België ook de sterilisatie-eis, en wordt een geslachtswijziging mogelijk vanaf 16 jaar.  Hoe dit praktisch zal verlopen lees je hier. De registratie van een derde gender optie zal voorlopig nog niet mogelijk zijn in België.