hormonen

Transgender personen kunnen in de transitie een hormonale behandeling krijgen, indien gewenst. Een behandeling met gender-affirmerende hormonen is mogelijk vanaf 16 jaar. Daarvoor kunnen transgender adolescenten onder bepaalde voorwaarden puberteitsremmers krijgen om de ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken vanaf de puberteit af te remmen.

De hormonale behandeling

Bij het opstarten van de hormonale behandeling wordt de endocrinoloog betrokken in de begeleiding van de transitie. De endocrinoloog, een arts gespecialiseerd in hormonen, zal je begeleiden bij het maken van een correcte en veilige keuze voor de hormonale behandeling. De opvolging van de hormonale behandeling gebeurt drie- tot viermaandelijks in het eerste jaar en om de zes maanden in het tweede jaar. Na eventuele geslachtsaanpassende chirurgie worden de controles uitgevoerd op jaarlijkse basis of frequenter op vraag. Bij de opvolging hoort naast het invullen van een vragenlijst over uw medische voorgeschiedenis en huidige behandeling, een bloedafname, een botdensitometrie, een meting van bloeddruk en spierkracht, en een nazicht door de behandelende arts.

Testosteron

De hormoonbehandeling bestaat bij transmannen voornamelijk uit testosteron. De optimale testosterontoediening probeert de hormonale situatie van de jonge man na te bootsen. Men mikt kortom op een “normale” testosteronconcentratie in het bloed. Om de menstruatie tegen te gaan kunnen er progestagenen worden gebruikt: om de drie maanden wordt dan een langwerkende, inspuitbare vorm van progestagenen toegediend (de zgn. prikpil). Een andere optie is het nemen van de minipil, deze wordt genomen op continue basis (dus zonder stopweek). Deze behandeling legt de cyclus (op termijn) stil. Tegenwoordig start men echter meestal meteen met de testosteronbehandeling, omdat deze tevens het effect heeft om de menstruatiecyclus stil te leggen. Als de menstruele bloeding tijdens de testosteronbehandeling toch zou doorkomen, wordt de behandeling met progestagenen aangevuld.

Bij het toedienen van testosteron bij transmannen ontstaat na drie à vier maanden in de meeste gevallen een onomkeerbare mannelijke lage stem. Voor een klein percentage van de mannen is de stemdaling niet voldoende, zij kunnen door logopedie of een operatie verder worden geholpen. De onderhuidse vetverdeling verandert in de mannelijke richting. De huid wordt ruwer en vettiger en er kan acne optreden. De menstruatie stopt meestal volledig. Het libido neemt toe en de clitoris groeit (in beperkte mate). Ook de spierkracht neemt toe. Er treedt baardgroei en lichaamsbeharing op (of de lichaamsbeharing neemt toe). Als men hiertoe aanleg heeft, kan er ook verlies van hoofdhaar optreden. Er treedt borstatrofie op, waardoor de borsten wat slapper en kleiner lijken. Sommige transmannen ervaren ook negatieve psychologische neveneffecten zoals een verhoogde prikkelbaarheid en agressiviteit. De mate waarin en de snelheid waarmee de mannelijke kenmerken verschijnen, verschilt van persoon tot persoon. Over de invloed van hormonen op de seksualiteitsbeleving kan je hier meer lezen.

Producten

Een testosteron behandeling kan bestaan uit pillen, inspuitingen of een transdermale gel. Een overzicht van de producten op de Belgische markt is hiernaast te vinden.
Sinds geruime tijd bestaan er testosteronpreparaten die ingespoten kunnen worden. Deze producten worden om de twee à drie weken in de spier geïnjecteerd. Momenteel is een langwerkende, inspuitbare vorm van testosteron undecanoaat (Nebido ®) beschikbaar. Daarvan moeten slechts vier injecties per jaar toegediend worden. Testosteron bestaat ook in pilvorm, maar deze preparaten hebben een relatief zwak testosteroneffect en vergen een frequente, dagelijkse inname van 4 tot 6 pillen. Het is vaak moeilijk om voldoende gemotiveerd te blijven om deze behandeling levenslang vol te houden. Testosterongel moet dagelijks worden aangebracht: 1 zakje wordt verdeeld ingesmeerd op beide bovenarmen.

Het enige terugbetaalde mannelijk hormoon in de handel is momenteel Sustanon ®, de inspuitbare vorm van testosteron. In een verpakking zit één ampul, met een werking van 2 à 3 weken.

Hoe kan je Sustanon® terugbetaald krijgen?

Er zijn twee voorwaarden waaraan je moet voldoen. Ten eerste moet je juridisch van het mannelijk geslacht zijn. Ten tweede moet een specialist aantonen dat je ofwel een gonadectomie (verwijdering van de eierstokken) hebt ondergaan ofwel dat je een te laag gehalte aan testosteron hebt (< 300ng/dl). Bij deze laatste optie heb je twee labo-uitslagen nodig met een interval van tenminste 15 dagen ertussen. Transmannen die reeds gestart zijn met hun hormoonbehandeling, moeten deze dus tijdelijk stopzetten tot ze voldoende laag gehalte aan testosteron kunnen aantonen. Raadpleeg hiervoor uw specialist.

De procedure om de terugbetaling van Sustanon® te verkrijgen:

Je dient een attest te laten invullen en ondertekenen door een specialist (dit moet een endocrinoloog, uroloog of pediater zijn – dus niet de huisarts). Het document kan je downloaden van de website van het RIZIV of vind je door hier te klikken. Ingevuld en ondertekend stuur je het document naar je ziekenfonds. Indien goedgekeurd, krijg je een formulier toegestuurd met een tabel met 12 vakjes (bij de eerste aanvraag is die dus goed voor ongeveer 6 maanden). Telkens je een ampul koopt, zet de apotheker een stempel. Een volle kaart houdt de apotheker zelf bij. Het onderste strookje krijgt je terug mee om op te sturen naar een specialist voor een verzoek ter verlenging van de behandeling. Dat document stuur je dan terug op naar je ziekenfonds, waarop je een nieuw formulier krijgt met lege vakjes.

Wie mag geen mannelijk hormoon krijgen?

Er zijn weinig redenen om geen testosteron toe te dienen. Vanaf de leeftijd van 16 jaar is een testosteronbehandeling mogelijk, en ook als je reeds in de menopauze bent is deze behandeling nog steeds mogelijk. Bij bestaande leverfunctieproblemen is extra voorzichtigheid nodig, omdat levertesten door testosteron verder kunnen stijgen. Ernstig overgewicht en belangrijke hypercholesterolemie worden best aangepakt voor het opstarten van de testosteronbehandeling. Het is ook belangrijk om het aantal rode bloedcellen op te volgen omdat een te hoge dosis testosteron een te grote aanmaak van rode bloedcellen kan veroorzaken. Dat verhoogt het risico op trombose.

Tot op heden is er geen enkele medische indicatie geweest die er toe leidde dat een transman helemaal moest stoppen met de hormonale behandeling. Er is ook geen leeftijd waarop wordt aangeraden te stoppen. Testosteron behandeling gebeurt dus levenslang. Wel wordt er gevraagd te stoppen met hormonale behandeling voor een operatie waarna bedrust te verwachten is. Concreet betekent dit: geen gel smeren de dag van opname, geen inspuiting met Sustanon in de week van de opname, en bij de driemaandelijkse inspuiting wordt afgeraden om in de maand voor de opname een inspuiting te doen. Stoppen met mannelijke hormonen betekent niet dat de vrouwelijke cyclus van oestrogenen weer op gang komt. Dit ‘slapende’ systeem heeft ongeveer 6 weken nodig voor het weer op gang komt (in zoverre de eileiders nog aanwezig zijn). Zodra er weer lichamelijke activiteit is na de operatie (je kan weer rondwandelen), kan de hormonale behandeling terug worden gestart.

Vruchtbaarheid

Onder invloed van hormonale behandeling met testosteron ben je de facto onvruchtbaar: er vindt immers geen eisprong meer plaats. Zodra je de behandeling met testosteron stopt, komt de cyclus (traag) terug op gang, voor zover de eierstokken en eileiders nog aanwezig zijn. Het is pas na de chirurgische verwijdering van deze organen dat je definitief onvruchtbaar bent. Daarom is het belangrijk om voor de hormonale behandeling het onderwerp vruchtbaarheid te bespreken met de psycholoog/psychiater en/of endocrinoloog. Invriezen van eicellen voor het starten van de hormonale behandeling is mogelijk, maar dan dient er wel een tijdlang hoge dosissen oestrogeen te worden toegediend, iets wat de meeste transmannen niet wensen. Als je dat wenst kan er wel ten tijde van de verwijdering van de eierstokken en eileiders ovarieel weefsel worden ingevroren. Dit is echter nog in een experimentele fase. Voor meer informatie hierover kan je terecht bij de endocrinoloog. Over fertiliteitspreservatie kan je hier meer lezen.

Opvolging en effecten op de gezondheid

Er zijn nog geen studies die de langetermijneffecten (40 à 50 jaar) van hormonale behandeling met testosteron op de gezondheid in kaart brachten, omdat deze behandeling nog maar relatief kort bestaat. Er zijn wel studies naar middel-langetermijn effecten. Uit deze studies blijkt dat het een veilige behandeling betreft met positieve gewenste effecten. Er is geen verhoogd risico op kanker. Op basis van de huidige medische kennis geeft de hormonale behandeling voor transmannen in vergelijking met een controle populatie geen verhoogd risico op overlijden.

Het is echter wel belangrijk om de hormoonbehandeling te volgen zoals deze werd voorgeschreven door de endocrinoloog. Deze zorgt ervoor dat de behandeling afgestemd is op je individuele situatie, en gebaseerd is op internationale richtlijnen en het meest recente wetenschappelijk onderzoek op het gebied van cross-sex hormoonbehandelingen voor transgender personen. Ook na het opstarten van de behandeling blijft regelmatige controle door een arts belangrijk, dit kan eventueel ook door de huisarts gebeuren, al dan niet in overleg met de endocrinoloog.

Overdosering van gender-affirmerende hormonen kan onder meer leiden tot trombose en andere ernstige bijwerkingen. Vermannelijking neemt tijd, zoals een andere puberteit. Meer hormonen nemen zorgt niet voor meer effect, maar wel voor meer bijwerkingen als bepaalde dosissen overschreden worden. Wij raden daarom zelfmedicatie en extra hormonen innemen naast de voorgeschreven behandeling heel sterk af. Ook hormonen aankopen via internet en zonder voorschrift wordt afgeraden. Volg steeds het advies van de arts.