hormonen

Transgender personen starten vaak met een hormonale behandeling. Een behandeling met cross-sex hormonen is mogelijk vanaf 16 jaar. Daarvoor kunnen transgender adolescenten onder bepaalde voorwaarden puberteitsremmers krijgen om de ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken vanaf de puberteit af te remmen.

Er moet een onderscheid gemaakt worden tussen natuurlijke en synthetische (kunstmatig gemaakte) hormonen. Een natuurlijk oestrogeen is bijvoorbeeld oestradiol. Een natuurlijk progestageen is progesteron en er zijn heel wat natuurlijke androgenen (mannelijke hormonen), zoals testosteron of DHEAS. Synthetische oestrogenen zoals ethinyl oestradiol, een bestanddeel van contraceptie, zijn vele malen sterker dan een natuurlijk oestrogeen en hebben ook veel bijwerkingen. De synthetische testosteronpreparaten worden over het algemeen als zeer veilig beschouwd. De synthetische hormonale behandeling kan belangrijke effecten hebben, zoals bijvoorbeeld spieropbouw onder invloed van testosteron, of borstontwikkeling onder invloed van oestrogenen.

Onder invloed van hormonale behandeling met testosteron ben je de facto onvruchtbaar: er vindt immers geen eisprong meer plaats. Zodra je de behandeling met testosteron stopt, komt de cyclus (traag) terug op gang, voor zover de eierstokken en eileiders nog aanwezig zijn. Het is pas na de chirurgische verwijdering van deze organen dat je definitief onvruchtbaar bent. Daarom is het belangrijk om voor de hormonale behandeling het onderwerp vruchtbaarheid te bespreken met de psycholoog/psychiater en/of endocrinoloog. Invriezen van eicellen voor het starten van de hormonale behandeling is mogelijk, maar dan dient er wel een tijdlang hoge dosissen oestrogeen te worden toegediend, iets wat de meeste transmannen niet wensen. Als je dat wenst kan er wel ten tijde van de verwijdering van de eierstokken en eileiders ovarieel weefsel worden ingevroren. Dit is echter nog in een experimentele fase. Voor meer informatie hierover kan je terecht bij de endocrinoloog.

Bij het opstarten van de hormonale behandeling wordt de endocrinoloog (hormoonspecialist) betrokken in de begeleiding van de transitie. De endocrinoloog controleert de huidige hormoonspiegel (belangrijk om de effecten later te meten) en begeleidt het maken van een correcte en veilige keuze voor de hormonale behandeling. Een overzicht van de mogelijke producten in België kan je hiernaast downloaden. Wij raden zelfmedicatie of de aankoop van hormonen via het internet ten stelligste af.

Bij het toedienen van testosteron bij transmannen ontstaat na drie à vier maanden in de meeste gevallen een onomkeerbare mannelijke lage stem. Voor een klein percentage van de mannen is de stemdaling niet voldoende, zij kunnen door logopedie of een operatie verder worden geholpen. De onderhuidse vetverdeling verandert in de mannelijke richting. De huid wordt ruwer en vettiger en er kan acne optreden. De menstruatie stopt meestal volledig. Het libido neemt toe en de clitoris groeit (in beperkte mate). Ook de spierkracht neemt toe. Er treedt baardgroei en lichaamsbeharing op (of de lichaamsbeharing neemt toe). Als men hiertoe aanleg heeft, kan er ook verlies van hoofdhaar optreden. Er treedt borstatrofie op, waardoor de borsten wat slapper en kleiner lijken. Sommige transmannen ervaren ook negatieve psychologische neveneffecten zoals een verhoogde prikkelbaarheid en agressiviteit. De mate waarin en de snelheid waarmee de mannelijke kenmerken verschijnen, verschilt van persoon tot persoon. Over de invloed van hormonen op de seksualiteitsbeleving kan je hier meer lezen.

Producten

De optimale testosterontoediening probeert de hormonale situatie van de jonge man na te bootsen. Men mikt kortom op een “normale” testosteronconcentratie in het bloed. Een overzicht van de producten op de Belgische markt is hiernaast te vinden.

Om de menstruatie tegen te gaan kunnen er progestagenen worden gebruikt: om de drie maanden wordt dan een langwerkende, inspuitbare vorm van progestagenen toegediend (de zgn. prikpil). Een andere optie is nemen van de minipil, deze wordt genomen op continue basis (dus zonder stopweek). Deze behandeling legt de cyclus (op termijn) stil.

Tegenwoordig start men echter meestal meteen met de testosteronbehandeling, omdat deze tevens het effect heeft om de menstruatiecyclus stil te leggen. Als de menstruele bloeding tijdens de testosteronbehandeling toch zou doorkomen, wordt de behandeling met progestagenen aangevuld. Een testosteron behandeling kan bestaan uit pillen, inspuitingen of in gelvorm.
Sinds geruime tijd bestaan er testosteronpreparaten die ingespoten kunnen worden. Deze producten worden om de twee à drie weken in de spier geïnjecteerd. Momenteel is een langwerkende, inspuitbare vorm van testosteron undecanoaat beschikbaar. Daarvan moeten slechts vier injecties per jaar toegediend worden. Testosteron bestaat ook in pilvorm, maar deze preparaten hebben een relatief zwak testosteroneffect en vergen een frequente, dagelijkse inname van 4 tot 6 pillen. Het is vaak moeilijk om voldoende gemotiveerd te blijven om deze behandeling levenslang vol te houden. Testosterongel moet dagelijks worden aangebracht: 1 zakje wordt verdeeld ingesmeerd op beide bovenarmen.

Het enige terugbetaalde mannelijk hormoon in de handel is momenteel Sustanon, de inspuitbare vorm van testosteron. Let wel: het wordt enkel terugbetaald indien je juridisch van het mannelijke geslacht bent. Per verpakking zit er één ampul, met een werking van 2 à 3 weken. Om in aanmerking te komen voor terugbetaling, dient men een attest te laten invullen en ondertekenen door een specialist (dit moet een endocrinoloog, uroloog of pediater zijn – en dus niet de huisarts). Het document kan je downloaden van de website van het RIZIV of vind je door hier te klikken. Ingevuld en ondertekend stuur je het document naar je ziekenfonds. Indien goedgekeurd, krijg je een formulier toegestuurd met een tabel met 12 vakjes (bij de eerste aanvraag is die dus goed voor ongeveer 6 maanden). Telkens je een ampul koopt, zet de apotheker een stempel. Een volle kaart houdt de apotheker zelf bij. Het onderste strookje krijgt je terug mee om op te sturen naar een specialist voor een verzoek ter verlenging van de behandeling. Dat document stuur je dan terug op naar je ziekenfonds, waarop je een nieuw formulier krijgt met lege vakjes.

Wie mag geen mannelijk hormoon krijgen?

Er zijn weinig redenen om geen testosteron toe te dienen. Vanaf de leeftijd van 16 jaar is een testosteronbehandeling mogelijk, en ook als je reeds in de menopauze bent is deze behandeling nog steeds mogelijk.
Bij bestaande leverfunctieproblemen is extra voorzichtigheid nodig, omdat levertesten door testosteron verder kunnen stijgen. Ernstig overgewicht en belangrijke hypercholesterolemie worden best aangepakt voor het opstarten van de testosteronbehandeling.
Het is belangrijk om het aantal rode bloedcellen op te volgen omdat een te hoge dosis testosteron een te grote aanmaak van rode bloedcellen kan veroorzaken. Dat verhoogt het risico op trombose.

Opvolging en effecten op de gezondheid

De opvolging van de hormonale behandeling gebeurt driemaandelijks in het eerste jaar en om de zes maanden in het tweede jaar. Na eventuele chirurgie worden de controles uitgevoerd op jaarbasis of frequenter op vraag. Bij de opvolging hoort naast het invullen van een vragenlijst over de medische voorgeschiedenis en huidige behandeling, een bloedafname, een botdensitometrie, een meting van bloeddruk en spierkracht, en een nazicht door de behandelende arts.

Er zijn nog geen studies die de langetermijneffecten (40 à 50 jaar) van hormonale behandeling met testosteron op de gezondheid in kaart brachten, omdat deze behandeling nog maar relatief kort bestaat. Er zijn wel studies naar middellangetermijn effecten. Uit deze studies blijkt dat het een veilige behandeling betreft met positieve gewenste effecten. Er is geen verhoogd risico op kanker.

Stoppen met hormonen

Tot op heden is er geen enkele medische indicatie geweest die er toe leidde dat een transman helemaal moest stoppen met de hormonale behandeling. Er is ook geen leeftijd waarop wordt aangeraden te stoppen. Testosteron behandeling gebeurt dus levenslang.

Wel wordt er gevraagd te stoppen met hormonale behandeling voor een operatie waarna bedrust te verwachten is. Concreet betekent dit: geen gel smeren de dag van opname, geen inspuiting met Sustanon in de week van de opname, en bij de driemaandelijkse inspuiting wordt afgeraden om in de maand voor de opname een inspuiting te doen. Stoppen met mannelijke hormonen betekent niet dat de vrouwelijke cyclus van oestrogenen weer op gang komt. Dit ‘slapende’ systeem heeft ongeveer 6 weken nodig voor het weer op gang komt (in zoverre de eileiders nog aanwezig zijn). Zodra er weer lichamelijke activiteit is na de operatie (je kan weer rondwandelen), kan de hormonale behandeling terug worden gestart.