hormonen

Transgender personen kunnen in de transitie een hormonale behandeling krijgen, indien gewenst. Een behandeling met gender-affirmerende hormonen is mogelijk vanaf 16 jaar. Daarvoor kunnen transgender adolescenten onder bepaalde voorwaarden puberteitsremmers krijgen om de ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken vanaf de puberteit af te remmen.

De hormonale behandeling

Bij het opstarten van de hormonale behandeling wordt de endocrinoloog betrokken in de begeleiding van de transitie. De endocrinoloog, een arts gespecialiseerd in hormonen, zal je begeleiden bij het maken van een correcte en veilige keuze voor de hormonale behandeling. De opvolging van de hormonale behandeling gebeurt drie- tot viermaandelijks in het eerste jaar en om de zes maanden in het tweede jaar. Na eventuele geslachtsaanpassende chirurgie worden de controles uitgevoerd op jaarlijkse basis of frequenter op vraag. Bij de opvolging hoort naast het invullen van een vragenlijst over uw medische voorgeschiedenis en huidige behandeling, een bloedafname, een botdensitometrie, een meting van bloeddruk en spierkracht, en een nazicht door de behandelende arts.

De behandeling bij transvrouwen bestaat meestal uit medicatie die de productie van testosteron afremt (anti-androgenen), waaraan oestrogenen worden toegevoegd. Het afremmen van de testosteronproductie is alleen nodig bij pre-operatieve transgender personen, want na een vaginoplastie of orchidectomie (verwijderen van het testikelweefsel) zijn de bronnen van testosteronproductie, namelijk de teelballen, niet meer aanwezig. Onder invloed van de hormonale behandeling zullen geleidelijk aan de mannelijke geslachtskenmerken verdwijnen en meer vrouwelijke kenmerken ontstaan. Na geslachtsaanpassende chirurgie zijn bij afwezigheid van contra-indicaties levenslang oestrogenen noodzakelijk. Wel moet twee à drie weken voor een operatie (bv. de vaginoplastie of borstvergroting, maar ook voor andere operaties waarbij bedrust te verwachten is) de hormonale therapie tijdelijk worden stilgelegd (zowel oestrogenen als anti-androgenen). Dit heeft geen onmiddellijke psychologische effecten: de eigen / endogene hormonen zijn immers langdurig onderdrukt door de behandeling en het duurt zo’n 6 weken voor het slapende ‘systeem’ terug in werking treed. Zodra er weer lichamelijke activiteit is na de operatie (je kan weer rondwandelen), kan de hormonale behandeling terug worden gestart.

Anti-androgenen

Anti-androgenen remmen de testosteronaanmaak en/of blokkeren de testosteronreceptor. De gewenste effecten zijn vermindering van het libido (minder spontane erecties), minder lichaamsbeharing en stopzetting van het proces van mannelijk haaruitval. Meestal wordt cyproteron-acetaat gebruikt in een pil met een dosering van 50 mg per dag. Androcur ® wordt door het ziekenfonds terugbetaald na de goedkeuring van de adviserend geneesheer op voorleggen van een attest afgeleverd door de psychiater en endocrinoloog. Hiernaast kan je een overzicht van de mogelijke producten in België terugvinden.

Oestrogenen

Oestrogenen onderdrukken ook de testosteronproductie en leiden tot vervrouwelijking: borstgroei, zachtere huid, veranderende vetverdeling, toenemende emotionaliteit. De stem wordt niet beïnvloed, vaak is logopedie nodig om hierbij te helpen. Vaak is er slechts een beperkt effect op de mannelijke baardgroei. Dan kan laser- of elektrische epilatie nodig zijn. De lichaamsbeharing ter hoogte van andere lichaamszones reageert doorgaans beter op de behandeling. Vrouwelijke hormonen hebben ook effect op de seksualiteitsbeleving, daarover kan je hier meer lezen. Op jonge leeftijd wordt vaak een orale vorm van oestrogenen voorgeschreven (pil), op gevorderde leeftijd wordt een transdermale vorm voorgesteld (gel of pleister). In de zijbalk kan je een overzicht vinden van de beschikbare producten in België.

Het synthetische oestrogeen Ethinyl estradiol, een bestanddeel van de anticonceptiepil, wordt niet meer voorgeschreven als deel van een gender-affirmerende hormoonbehandeling, omwille van bijwerkingen zoals cardiovasculaire aandoeningen. Ook zijn er geen voordelen verbonden aan het toevoegen van progesteron aan de behandeling, daarom wordt dit in het UZ Gent niet gedaan. Het gebruik van progesteron kan het risico op bijwerkingen alleen maar doen toenemen.

Mogelijke bijwerkingen

Bijwerkingen van anti-androgenen die gerapporteerd worden zijn vermoeidheid, lusteloosheid, spierzwakte en onvruchtbaarheid (zie verder). De belangrijkste bijwerking van oestrogenen is het toegenomen risico op trombose (bloedklonters). Uw endocrinoloog kan u adviseren of dit de veiligste behandeling is. Bloedklonters komen voornamelijk voor bij vrouwen die roken. Daarom is stoppen met roken een essentieel element in de behandeling.

Sommige mensen hebben een verhoogd risico op complicaties ten gevolge van oestrogenen en gebruiken daarom beter geen oestrogenen. Oestrogenen zijn absoluut verboden bij ernstige hypertensie (hoge bloeddruk), een doorgemaakt of gekend risico op trombose, een voorgeschiedenis van een hersenbloeding en bij ernstige leverziekten.

Bij het gebruik van oestrogenen is er sowieso altijd een klein verhoogd risico op borstkanker, vooral als u hiervoor familiaal belast bent. Maandelijks zelfonderzoek is aangewezen en op indicatie kan een mammografie gebeuren.

Vruchtbaarheid

Het is zo dat de kans op vruchtbaarheid onder invloed van een hormonale behandeling in het originele geslacht op termijn teniet gedaan wordt. Daarom is het belangrijk om voor hormonale behandeling het onderwerp vruchtbaarheid te bespreken met de psycholoog/psychiater en/of endocrinoloog. Invriezen van zaadcellen voor het starten van de hormonale behandeling is mogelijk als je dat wenst. Voor meer informatie hierover kan je terecht bij de endocrinoloog. Het labo van het fertiliteitscentrum van het UZ Gent heeft ervaring met de langdurige bewaring van spermastalen, ook van transgender personen. Over fertiliteitspreservatie kan je hier meer lezen.

Opvolging en effecten op de gezondheid

Er zijn nog geen studies die de langetermijneffecten (40 à 50 jaar) van hormonale behandeling met oestrogeen op de gezondheid in kaart brachten, omdat deze behandeling nog maar relatief kort bestaat. Er zijn wel studies naar middel-langetermijn effecten. Uit deze studies blijkt dat het een veilige behandeling betreft met positieve gewenste effecten. Op basis van de huidige medische kennis geeft de hormonale behandeling voor transvrouwen in vergelijking met een controle populatie geen verhoogd risico op overlijden.

Het is echter wel belangrijk om de hormoonbehandeling te volgen zoals deze werd voorgeschreven door de endocrinoloog. Deze zorgt ervoor dat de behandeling afgestemd is op je individuele situatie, en gebaseerd is op internationale richtlijnen en het meest recente wetenschappelijk onderzoek op het gebied van gender-affirmerende hormoonbehandelingen voor transgender personen. Ook na het opstarten van de behandeling blijft regelmatige controle door een arts belangrijk, dit kan eventueel ook door de huisarts gebeuren, al dan niet in overleg met de endocrinoloog.

Overdosering van hormonen kan onder meer leiden tot trombose en andere ernstige bijwerkingen. Een feminisatie neemt tijd, zoals een andere puberteit. Meer hormonen nemen zorgt niet voor meer effect, maar wel voor meer bijwerkingen als bepaalde dosissen overschreden worden.  Wij raden daarom zelfmedicatie en extra hormonen innemen naast de voorgeschreven behandeling heel sterk af. Ook hormonen aankopen via internet en zonder voorschrift wordt afgeraden. Volg steeds het advies van de arts.