hormonen

Transgender personen kunnen indien ze dat wensen een hormonale behandeling krijgen. Dat is mogelijk vanaf 16 jaar. Daarvoor kunnen transgender adolescenten onder bepaalde voorwaarden puberteitsremmers krijgen om de ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken vanaf de puberteit af te remmen.

Bij het opstarten van de hormonale behandeling wordt de endocrinoloog betrokken. De endocrinoloog, een arts gespecialiseerd in hormonen, zal je begeleiden bij het maken van een correcte en veilige keuze. De opvolging van de hormonale behandeling gebeurt doorgaans drie- tot viermaandelijks in het eerste jaar en om de zes maanden in het tweede jaar. Na eventuele geslachtsbevestigende chirurgie worden de controles uitgevoerd op jaarlijkse basis of frequenter op vraag of bij problemen. Bij de opvolging hoort naast het aanleveren van details over de medische voorgeschiedenis en huidige behandelingen, een bloedafname voor het bepalen van de hormonale spiegels, een bepaling van bloeddruk en lichaamsgewicht en een lichamelijk nazicht door de behandelende arts.

De hormoonbehandeling bestaat meestal uit medicatie die de productie van testosteron afremt (antiandrogenen), waaraan oestrogenen worden toegevoegd. Onder invloed van de hormonale behandeling zullen geleidelijk aan de mannelijke geslachtskenmerken verdwijnen en meer vrouwelijke kenmerken ontstaan.

Antiandrogenen

Antiandrogenen remmen de testosteronaanmaak en/of blokkeren de testosteronreceptor. De effecten zijn vermindering van het libido (minder spontane erecties), minder lichaamsbeharing en stopzetting van het proces van mannelijke haaruitval. Vaak wordt cyproteronacetaat gebruikt. Een alternatief is spironolactone, een vochtafdrijver die ook een antitestosterone werking heeft. Een andere optie zijn de zogenaamde GnHR analogen, die de signalen vanuit de hypofyse naar de teelballen remmen en zo de bloedconcentratie van testosteron doen dalen.

Het afremmen van de testosteronproductie is enkel nodig bij transgender personen voor genderbevestigende chirurgie, want na een vaginoplastie (waarbij een vagina geconstrueerd wordt) of orchidectomie (verwijderen van het teelbalweefsel) zijn de bronnen van testosteronproductie, namelijk de teelballen, niet meer aanwezig.

Oestrogenen

Oestrogenen onderdrukken ook de testosteronproductie en leiden tot vervrouwelijking: borstgroei, zachtere huid, veranderende verdeling van vet- en spiermassa, toenemende emotionaliteit. De stem wordt niet beïnvloed; vaak is intensieve logopedie nodig om hierbij te helpen, en bij sommigen is stemchirurgie gewenst om een hogere frequentie te halen. Vaak is er slechts een beperkt effect op de groei van baardharen. Dan kan laser- of elektrische epilatie nodig zijn. De lichaamsbeharing ter hoogte van andere lichaamszones reageert doorgaans beter op de behandeling. Lichaamslengte en grootte van handen en voeten worden niet beïnvloed door de hormonale therapie.

De botkwaliteit blijft behouden of verbetert, maar sommige trans personen hebben al een lange botdensiteit voor het starten van de hormonen, en dat kan een extra aandachtspunt zijn. Vrouwelijke hormonen hebben ook effect op het libido en de seksualiteitsbeleving, daarover kan je hier meer lezen.

Producten

Op jongere leeftijd worden vaak oestrogenen in pilvorm voorgeschreven, op gevorderde leeftijd wordt een transdermale vorm voorgesteld met een gel of pleister. Een overzicht van de producten op de Belgische markt vind je in de rechterkolom. Het synthetische oestrogeen Ethinyl estradiol, een bestanddeel van vele anticonceptiepillen, wordt niet meer voorgeschreven als deel van een genderaffirmerende hormoonbehandeling, omwille van bijwerkingen zoals cardiovasculaire aandoeningen of een verhoogd risico op de vorming van bloedklonters.

Ook zijn er geen voordelen verbonden aan het toevoegen van progesteron aan de behandeling, daarom wordt dit meestal niet gedaan. Het gebruik van progesteron kan het risico op bijwerkingen doen toenemen, maar eigenlijk is er vergelijkend onderzoek nodig om hier betere antwoorden te kunnen bieden. Androcur® is het enige antiandrogeen hormoon dat door het ziekenfonds wordt terugbetaald na de goedkeuring van de adviserend geneesheer op voorleggen van een attest afgeleverd door de endocrinoloog. Daarnaast worden heel wat oestrogenen terugbetaald.

Mogelijke bijwerkingen

Er zijn weinig redenen om iemand oestrogenen en antiandrogenen te ontzeggen. Vanaf 16 jaar is een behandeling mogelijk. Bijwerkingen van antiandrogenen die gerapporteerd worden, zijn vermoeidheid, lusteloosheid, spierzwakte, warmteopwelling en onvruchtbaarheid (zie verder). De belangrijkste bijwerking van oestrogenen is het toegenomen risico op trombose (bloedklonters). De endocrinoloog kan advies geven over de veiligste behandeling. Bloedklonters komen voornamelijk voor bij mensen die roken en die overgewicht hebben. Daarom zijn stoppen met roken en een gezond lichaamsgewicht nastreven essentiële elementen in de behandeling. Het toegenomen risico is evenwel beperkt, met een kans van een tot vier tromboses op 10.000 oestrogeengebruiksters.

Oestrogenen zijn absoluut verboden bij ernstige hypertensie ( onbehandelde hoge bloeddruk), een doorgemaakt of bekend risico op trombose, een genetische voorbeschiktheid voor tromboses, een voorgeschiedenis van een hersenbloeding en bij ernstige leverziekten. Een antistollingsbehandeling kan dan nodig zijn samen met de oestrogenen. Voor wie het risico van gebruik van die medicatie niet willen lopen, zijn chirurgische ingrepen mogelijk zonder hormonale behandeling. Inherent aan het gebruik van oestrogenen is een beperkt verhoogd risico op borstkanker, dat belangrijker wordt als je hiervoor familiaal belast bent. Maandelijks zelfonderzoek is aangewezen en op indicatie kan een mammo(echo)grafie gebeuren. Borstkanker is evenwel zelden beschreven bij trans vrouwen.

Tot op heden is er geen enkel medisch argument dat aangeeft dat de hormonale behandeling onderbroken moet worden op hogere leeftijd. Er is ook geen leeftijd waarop wordt aangeraden hormonen te stoppen. De hormoonbehandeling gaat dus, eenmaal gestart, levenslang verder. Stoppen met hormonen betekent niet dat de mannelijke hormonen onmiddellijk weer op gang komt. Dit ‘slapende’ systeem heeft ongeveer zes weken nodig voor het weer op gang komt.

Het stoppen met testosteron voor een gonadectomie (verwijdering van het testikelweefsel) levert weinig bijzondere klachten op, omdat de lichaamseigen geslachtshormonen terug overnemen met masculinisatie als voornaamste gevolg. Na een gonadectomie kunnen er echter acute klachten ontstaan van hormonale tekorten: warmteopwellingen, vermoeidheid, zwakte en slaapproblemen. De klachten die bij de menopauze horen worden hierbij vaak gerapporteerd of mee vergeleken. Occasioneel en ongecontroleerd gebruik zal beperkte symptomen geven, maar kan op termijn negatief zijn voor de botdensiteit. Trans personen bij wie de teelballen zijn verwijderd moeten dus zeker nauwgezet hun hormonen nemen. Indien zij de hormonen niet stipt innemen, hebben ze onvoldoende geslachtshormonen in hun lichaam en kunnen ze op termijn botontkalking (osteoporose) krijgen.

Hormonen neem je dus gecontroleerd en je hele leven lang.

Opvolging en effecten op de gezondheid

Er zijn nog geen studies die de langetermijneffecten (40 à 50 jaar) van hormonale behandeling met testosteron op de gezondheid in kaart brachten, omdat de behandeling nog maar relatief kort bestaat. Er zijn wel studies naar middellangetermijn effecten. Uit deze studies blijkt dat het een veilige behandeling betreft met positieve gewenste effecten. Op basis van de huidige medische kennis geeft de hormonale behandeling voor trans personen in vergelijking met een controlegroep geen verhoogd risico op versneld overlijden.

Het is wel belangrijk om de hormoonbehandeling te volgen zoals die werd voorgeschreven door de endocrinoloog. Deze zorgt ervoor dat de behandeling afgestemd is op je individuele situatie en gebaseerd is op internationale richtlijnen en het meest recente wetenschappelijk onderzoek. Ook na het opstarten van de behandeling blijft regelmatige controle door een arts belangrijk. Dit kan eventueel ook door de huisarts gebeuren, al dan niet in overleg met de endocrinoloog. Zij zullen risicofactoren zoals roken, hoge bloeddruk of hoge cholesterolwaarden aankaarten.

Overdosering van hormonen kan onder meer leiden tot trombose en andere ernstige bijwerkingen. Een vervrouwelijking vergt tijd, zoals een andere puberteit. Meer hormonen nemen zorgt niet voor meer effect, maar wel voor meer bijwerkingen als bepaalde dosissen overschreden worden. Wij raden daarom zelfmedicatie en extra hormonen naast de voorgeschreven behandeling heel sterk af. Ook hormonen aankopen via het internet en zonder voorschrift wordt afgeraden. Volg steeds het advies van de arts.

Vruchtbaarheid

Onder invloed van hormonale behandeling met antiandrogenen en oestrogenen is men de facto onvruchtbaar: de zaadproductie stopt. Let wel op: oestrogenen en antiandrogenen zijn geen contraceptie. Zodra de behandeling stopt, komt de cyclus na enige tijd terug op gang, als het testikelweefsel nog aanwezig zijn. Het is pas na de chirurgische verwijdering van deze organen (orchidectomie) dat men definitief onvruchtbaar is. Daarom is het belangrijk om voor de hormonale behandeling het onderwerp vruchtbaarheid te bespreken met de psycholoog/psychiater en/of endocrinoloog.

Invriezen van zaadcellen voor het starten van de hormonale behandeling is mogelijk. Voor meer informatie hierover kan men terecht bij de endocrinoloog of fertiliteitsarts. Fertiliteitscentra hebben ervaring met de langdurige bewaring van spermastalen, ook van transgender personen. Over fertiliteitspreservatie kan je hier meer lezen.