leren over gender

De sekse, of het biologisch geslacht van een kind wordt vaak reeds door anderen bepaald en de ongeborene toegewezen in de moederschoot. Maar ook de ontwikkeling van de genderidentiteit van een kind start reeds in de baarmoeder. Hormonen spelen niet alleen een rol bij de ontwikkeling van het geslacht van een kind, ze hebben ook hun invloed op de hersenen van de ongeborene. Er is reeds aangetoond dat seksehormonen een invloed hebben op de mannelijke of vrouwelijke organisatie van de hersenen en op het genderrol-gedrag op latere leeftijd. Dit neemt niet weg dat ook omgevingsfactoren van groot belang zijn in de ontwikkeling van genderrol-gedrag.

Een recent onderzoek bij tweelingen suggereert dat de ontwikkeling van de genderidentiteit meer een zaak is van genetisch-biologische factoren dan dat het een keuze zou zijn van de persoon zelf. Het aandeel van erfelijkheid werd in dit onderzoek geschat op 62%, en het aandeel van (ongedeelde) omgevingsfactoren op 38%. Net zoals bij vele zaken heerst hierover een nature (natuur)/nurture (opvoeding) debat. Meer uitgebreid onderzoek is evenwel nodig om een eenduidige visie te krijgen over welke erfelijkheidsfactoren welke rol spelen in het ontstaan van genderidentiteitsconflicten (Coolidge, Thede & Young, 2002).

De rol die men te vervullen heeft binnen de familie en in de maatschappij wordt bovenal cultureel bepaald. De genetische factor bepaalt of een kind het mannelijk of vrouwelijk geslacht toegewezen krijgt. Ouders en/of medici plaatsen het kind dan vaak in de genderrol die bij het biologische geslacht zou passen.Tegen de tijd dat het kind er zich van bewust wordt een identiteit – een eigen ik – te bezitten is zijn toekomstige rol door het milieu/gezin vaak al vastgelegd; jij bent een jongetje; jij bent een meisje. Alle grovere of subtielere nuances die met het man- of vrouw zijn stereotiep samengaan worden het kind aldus bijgebracht. Aan toeval of twijfel wordt vaak niets overgelaten.

Een kind start al op jonge leeftijd met het leren over gender. Onderzoek wijst uit dat baby’s van 9 maanden reeds in staat zijn een onderscheid te maken tussen een eerder mannelijk gezicht en een eerder vrouwelijk. Twee maanden hiervoor zijn ze al in staat het onderscheid tussen een mannenstem en een vrouwenstem te maken. Ze zijn dan echter nog niet in staat de verschillende genders te begrijpen, dit komt pas op de leeftijd van 2,5 à 3 jaar. Ze gaan vooral af op de toonhoogte. Ze begrijpen eerder het verschil in sekse bij volwassenen, dan bij kinderen. Ze doen dit niet op basis van seksespecifieke karakteristieken (bv. borsten), maar wel op basis van haartooi of klederdracht. Pas op de leeftijd van 5 tot 7 jaar maken ze eenduidig gebruik van specifieke geslachtskenmerken om een onderscheid te maken tussen geslachten. Vaak wordt hen verteld dat er slechts twee geslachten zijn, wat niet juist is. Er zijn hier, net zoals in gender, heel veel variaties in die we intersekse condities noemen.

Het leren over geslacht verloopt in een drietal fases. In een eerste fase slagen ze er meestal in hun eigen geslacht en dat van anderen te identificeren. Daarna wordt hen aangeleerd dat het geslacht stabiel is en niet verandert na verloop van tijd, om tenslotte tot de vaststelling te komen dat het geslacht permanent is en niet meer kan veranderd worden door externe factoren (door met Barbies te spelen en in bed te kruipen met een pruik op, word je ’s morgens niet wakker met een meisjeslichaam).

Stereotyperingen

Het idee dat jonge kinderen hebben over geslacht is behoorlijk stereotiep. In onderzoek werd vastgesteld dat 3-jarige kinderen andere kinderen, die hen als jongetjes worden voorgesteld, bestempelen als: sterk, slim, luid, hard, groot en snel. De kinderen die hen als meisjes in deze test werden voorgesteld, kregen labels als: zwak, stil, bang, klein en traag (Cohen -Kettenis & Pfäfflin, 2003). Pas na de leeftijd van 7 jaar, worden kinderen al iets flexibeler in hun stereotyperingen. Deze genderopvattingen worden trouwens niet in vacuüm geleerd, maar hangen ook nauw samen met opvattingen over etniciteit, zoals duidelijk werd in het ‘poppenonderzoek’ van Clark & Clark (1940) (zie filmpje hiernaast).

Leren door observatie

Kinderen leren veel over de verschillen in gender, door de observatie van rolmodellen. Ouders, andere volwassenen, leraren, leeftijdsgenootjes en media hebben allen hun invloed. Ouders gaan (on)bewust vaak anders om met jongetjes dan met meisjes. Vooral vaders lijken spelgedrag passend bij het toegewezen geslacht van het kind sterk te stimuleren, en dat al van op jonge leeftijd. Leraren blijken hun aanpak naar leerlingen toe ook te laten afhangen van hun geslacht.

Seksegenootjes stimuleren (spel)gedrag van hun soort en keuren dat van de andere sekse af. Meisjes hebben vaker een beste vriendin en spreken intiemer met hen. Jongens hebben minder vaak een beste vriend en spelen meer in grote groepen, waar hun status in de groep belangrijk is. Het grootste deel van hun kindertijd brengen kinderen met seksegenootjes door. Het zijn allemaal rigide stereotypen die gereproduceerd worden en de genderontwikkeling van kinderen én volwassenen mee bepaalt. Heel wat ouders kiezen er dan ook bewust voor om hun kinderen genderbewust of genderneutraal op te voeden. Ze proberen een veilige omgeving te creëren waarin hun kinderen kunnen experimenteren met gender.

Bronnen

Coolidge, F., Thede, L. & Young, S. (2002). The heritability of gender identity disorder in a child and adolescent twin sample. Behavior Genetics, 32, 4.