Adoptie

Adoptie is een jeugdbeschermingsmaatregel om kinderen die daar nood aan hebben, alsnog de kans te geven om op te groeien in gezinsverband. Op die manier wordt een warme thuis gecreëerd en wordt vermeden dat kinderen in een instituut (zoals een weeshuis of een instelling) moeten verblijven. Adoptie wordt ingezet als laatste optie als de geboorteouders de zorg en opvoeding voor hun kind niet kunnen opnemen en er geen duurzame andere familiale opvoeding meer mogelijk is. Het Vlaams Centrum voor Adoptie (VCA) volgt de adoptieprocedure op en begeleidt kandidaat-ouders doorheen het proces.

Van binnenlandse tot buitenlandse adoptie

Als je kiest voor adoptie moet je een keuze maken tussen binnenlandse of buitenlandse adoptie. Bij binnenlandse adoptie adopteer je een kind dat in België geboren werd en in de meeste gevallen beschikt over de Belgische nationaliteit. Buitenlandse adoptie houdt in dat je een kind adopteert dat elders geboren werd en dus een oorspronkelijke buitenlandse nationaliteit heeft. Soms is er ook een vereiste of wens om meerdere kinderen uit het gezin te adopteren. Men wil zo siblings bij elkaar houden. Houd er rekening mee dat zowel kinderen uit België alsook kinderen uit het buitenland vaak een rugzakje met zich meedragen.

Buitenlandse adoptie ligt moeilijk voor holebi en trans personen, daar slechts een aantal landen LGBT+ vriendelijk zijn. Vele trans personen vrezen dat hun naamswijziging en/of juridische geslachtswijziging zichtbaar zijn voor de buitenlandse adoptiediensten, waardoor ze niet langer in aanmerking komen. Er wordt echter enkel gevraagd naar een internationaal uittreksel, en op dit uittreksel vindt men de veranderingen in voornaam en/of geslachtsregistratie niet terug. Heb je dus een relatie die als heteroseksueel kan geïnterpreteerd worden, dan heb je grote kans dat de buitenlandse overheden je effectief zo zien en beschouwen. Alles hangt dus sterk af van jouw partnerkeuze, naam/geslachtsregistratiewijziging en algemeen voorkomen of je al dan niet in aanmerking komt voor buitenlandse adoptie.

Elk herkomstland heeft eigen voorwaarden voor kandidaat-adoptanten. De kandidaten moeten altijd zowel aan de Belgische wettelijke voorwaarden, als die van het herkomstland voldoen. Deze voorwaarden zijn overeenkomstig met de culturele gebruiken van het herkomstland en zijn vaak streng wat betreft leeftijd, gezinssituatie (aantal andere kinderen, alleenstaand, samenwonend of getrouwd,…), religie, seksuele oriëntatie, enzovoort. Op basis van hun voorwaarden, selecteren deze instanties de gepaste kandidaat-ouders voor het kind. Iedereen die te sterk afwijkt van hun normen en verwachtingen, zal de kans tot buitenlandse adoptie erg zien verminderen.

Wie kan adoptiegezin worden?

In principe zijn er weinig voorwaarden om adoptiegezin te kunnen worden. Er zijn slechts een aantal voorwaarden aan gekoppeld:

  1. Je moet minstens 25 jaar zijn;
  2. Je moet minstens 15 jaar ouder zijn dan het kind;
  3. Voor alle meerderjarige leden van je gezin moet je een recent uittreksel uit het strafregister voorleggen. Daaruit moet blijken dat er geen elementen zijn die onverzoenbaar zijn met adoptie;
  4. Indien je als koppel wilt adopteren moet je gehuwd zijn, wettelijk samenwonend of minstens 3 jaar feitelijk samenwonend zijn;
  5. Je moet het verplichte voorbereidingsprogramma gevolgd hebben;
  6. Je moet geschikt verklaard worden om te adopteren door de familierechtbank;
  7. Er wordt verwacht dat je in een stabiele situatie leeft op het moment dat de procedure start;
  8. Er wordt verwacht dat je over voldoende (financiële) draagkracht en pedagogische vaardigheden beschikt om een kind/kinderen te kunnen opvoeden.

Het maakt dus niet uit of je alleenstaand bent of samenwonend/gehuwd bent, al kinderen hebt of niet, hetero bent of niet, trans persoon bent of niet. Transgender personen kunnen niet definitief geweigerd worden als kandidaat-adoptieouder puur omwille van hun genderidentiteit. Wel kan je als trans persoon tijdelijk geweigerd worden omdat je op dat moment bijvoorbeeld niet over voldoende draagkracht beschikt. Men kijkt dus hoe huidige of recente levensgebeurtenissen een effect hebben op de stabiliteit van het gezin en de draagkracht van de kandidaat-adoptieouder(s). Dit is een algemene voorwaarde die voor iedereen geldt. Het gegeven ‘draagkracht en stabiliteit’ wordt uitgebreider toegelicht in onderstaand deel over het maatschappelijk onderzoek/screening.

Het Transgender Infopunt heeft deze informatie afgetoetst met de adoptiediensten en is blijvend in overleg om deze diensten te informeren. Het is dus niet louter een wettekst die bepaalt dat trans personen niet gediscrimineerd mogen worden tijdens de adoptieprocedure, men is in de praktijk ook overtuigd van deze visie. Mocht je je toch gediscrimineerd voelen door de adoptiediensten of/en een individuele medewerker, neem dan zeker contact met ons op.

Adoptieprocedure

Om adoptieouder te worden dien je verschillende stappen te doorlopen. Bij deze procedure spelen verschillende organisaties een rol. Zo dien je je eerst aan te melden, is deelname aan infosessies en voorbereidingssessies vereist, vindt er een maatschappelijk onderzoek plaats -ook wel screening genoemd- en moet je een procedure bij de rechtbank doorlopen. Hoe lang je moet wachten op een adoptiekind, kunnen adoptiediensten niet voorspellen. Het kan 5 tot 10 jaar duren voor je een kind toegewezen krijgt. Een duidelijk overzicht vind je in deze folder. Voor verdere vragen over de procedure kan je steeds bij de bevoegde dienst terecht.

Het maatschappelijk onderzoek of de ‘screening’

Als adoptiegezin moet je beschikken over een geschiktheidsvonnis om voor een adoptiekind te kunnen zorgen. Dat geschiktheidsvonnis wordt afgeleverd door de Dienst voor Maatschappelijk Onderzoek (DMO). Voor deze beslissing baseert de familierechtbank zich op het verslag van het maatschappelijk onderzoek. Het verslag van het maatschappelijk onderzoek wordt ook integraal aan het ouderdossier voor het herkomstland toegevoegd in geval van buitenlandse adoptie. Alle zaken rond transitie die aan bod zijn gekomen, kunnen dus ook door het herkomstland worden gelezen.

Tijdens dit traject worden kandidaat-adoptieouders gescreend. Het DMO moet schriftelijk motiveren waarom iemand al dan niet een attest krijgt. De ‘screeners’, of personen die het maatschappelijk onderzoek leiden, zijn psychologen en maatschappelijk assistenten. Het onderzoek wordt nooit door één persoon uitgevoerd.

Een essentieel element bij adoptie is dat het kind en diens behoeftes centraal staan. Er worden dus ouders gezocht voor een kind, en niet andersom. Bij de screening van kandidaat-adoptieouders wordt er daarom onderzocht welke ondersteuning het gezin aan het kind kan bieden, welke draagkracht het gezin heeft, wat de behoeftes van het kind zijn en hoe het adoptiegezin deze kan vervullen. Verder wordt gekeken naar de impact op het gezin van een adoptiekind. Meer in detail wordt tijdens het maatschappelijk onderzoek o.a. gepeild naar het sociaal netwerk van een gezin, de waarden en normen, opvoedingsperspectief, de verwerking van de eigen levensgeschiedenis, hechtingsstijl, steunbronnen en verwerking van de biologische kinderwens.

Kan ik adoptieouder worden als transgender persoon?

Belgische adoptiediensten staan open voor transgender personen. Adoptiediensten kunnen nooit iemand weigeren puur op basis van genderidentiteit. Men houdt louter met een aantal pijlers (zie hierboven) rekening. Een weigering omwille van de transidentiteit zou discriminatie zijn. Wel wordt de transidentiteit en de sociale, juridische en/of medische transitie als een belangrijk element in het levensverhaal gezien. Men verwacht dat je hier eerlijk en open over bent. Er wordt nagegaan hoe je deze fasen hebt beleefd en hoe jij en je eventuele partner deze gebeurtenissen een plaats gaf in jullie leven. De beleving en verwerking van het transgender-zijn vormt voor het DMO dus een aandachtspunt, net zoals dit het geval is voor andere belangrijke transities of veranderingen in iemands leven. Denk aan een: scheiding, overlijden, verhuis, verslavingsverleden, ziekte,…. Ter bescherming van het kind wordt daarom openheid van kandidaat-adoptieouders verwacht over de gezinssituatie in deze screeningsfase.

Hieronder lichten we verschillende levensmogelijkheden toe:

  • Wat als ik mijn (medische, juridische en/of sociale) transitie aan het opstarten ben en ik tegelijkertijd een adoptieprocedure wil opstarten?

Het starten van een medische, juridische en/of sociale transitie wordt door het DMO als een ingrijpende levensgebeurtenis beschouwd. Het wordt daarom niet aangeraden om op hetzelfde moment een aanvraag als kandidaat-adoptieouder in te dienen. Het kan zeker, maar het is voor hen moeilijk om in te schatten wat je draagkracht is op dat moment, en welke invloed een transitie zal hebben op je leven en op je stabiliteit. Ze zijn dan ook eerder geneigd om je aanvraag tijdelijk af te keuren. Dit betekent echter niet dat je als transgender persoon nooit adoptieouder zal kunnen worden. Vanaf het moment dat je je transitie voor jezelf hebt afgerond, belet je transidentiteit je draagkracht niet (meer). Ook wanneer je in het verleden reeds een negatief advies kreeg als kandidaat-adoptieouder bij de start van je transitie, kan je perfect later een nieuwe aanvraag indienen. Je draagkracht en stabiliteit worden dan door de bevoegde instanties opnieuw ingeschat.

  • Wat als ik reeds een positief advies heb gekregen van het DMO en ik tijdens de wachtperiode beslis om een (medische, juridische en/of sociale) transitie te starten?

Wanneer je reeds een positief advies hebt gekregen van het DMO maar je nog aan het wachten bent op wanneer je een kind toegewezen krijgt dat nood heeft aan een adoptiegezin, en je ondertussen beslist hebt om een medische en/of sociale transitie te starten, wordt verwacht dat deze verandering gecommuniceerd wordt met de adoptiediensten. Doe je dit niet, dan kan men dit interpreteren als achterhouden van belangrijke info. Aangezien het attest van het DMO slechts 4 jaar geldig is en daarom, indien nodig, per jaar verlengd wordt, wordt telkens gevraagd om een vragenlijst in te vullen. Hierin wordt gevraagd of er veranderingen plaatsgevonden hebben binnen het gezin. Indien het antwoord ja is, wat bij een gendertransitie het geval is, wordt opnieuw een kort maatschappelijk onderzoek uitgevoerd waarin de draagkracht en stabiliteit van het gezin opnieuw ingeschat worden.

  • Wat als mijn (medische, juridische en/of sociale transitie) reeds een tijdje bezig is/afgerond is en ik een adoptieprocedure wil opstarten?

Transgender personen waarvan de medische, juridische en/of sociale transitie reeds een tijdje bezig is, zullen het makkelijker hebben om adoptieouder te worden. De manier waarop je je transidentiteit een plaats gegeven hebt in je leven, zal meestal stabieler zijn dan bij iemand die nog aan het begin van de transitie staat en mogelijk nog veel onbeantwoorde vragen en twijfels heeft. Het DMO zal ook beter kunnen inschatten wat je draagkracht is. Zodra je zelf het gevoel hebt dat je klaar bent voor een nieuwe levensfase en om ouder te worden, kan je de adoptieprocedure opstarten.

  • Wat als ik reeds voor een adoptiekind/adoptiekinderen zorg en ik tijdens dezelfde periode een medische, juridische en/of sociale transitie wil opstarten?

Wanneer een lid/leden van het gezin reeds voor een adoptiekind zorgt en tijdens deze periode een medische, juridische en/of sociale transitie wenst op te starten, is dit geen reden tot bezorgdheid. Als adoptieouder word je de juridische ouder van het kind. Adoptiediensten moeten in principe niet op de hoogte gebracht worden van deze verandering en kunnen het kind ook niet zomaar wegnemen. Er is geen meldingsplicht maar in het kader van verplichte nazorg, komt dit uiteindelijk wel aan het licht. De adoptiediensten en adoptiegezin zijn tot op de dag dat het kind 18 wordt met elkaar verbonden. Adoptiegezinnen zijn verplicht om op geregelde tijdstippen updates over het kind te bezorgen aan de adoptiedienst, alsook zijn er op bepaalde momenten in het leven van het kind huisbezoeken.

Begeleiding na de adoptieprocedure

Je hebt als adoptieouder recht op nazorg. Deze nazorg wordt bij binnenlandse adoptie voorzien door Adoptiehuis (Antwerpen) en is toegankelijk voor alle betrokkenen van de adoptieprocedure. Zij zorgen voor matching, toewijzing en begeleiding. Voor buitenlandse adoptie wordt dit georganiseerd door 3 verschillende diensten: Ray of Hope, Het Kleine Mirakel en Fiac-Horizon. Dit is afhankelijk van de het herkomstland van het adoptiekind.

Rechten van de geboorteouders

In het kader van de zoektocht naar de beste ouders voor een bepaald kind, gebeurt er een matching door de betrokken diensten. Bij interlandelijke adoptie gebeurt dit door het herkomstland zelf. Ondanks dat in principe het kind toegewezen wordt aan de kandidaat-adoptanten die bovenaan de wachtlijst staan, wordt de wachtlijst zelden chronologisch afgelopen. De wachtlijst is eerder een leidraad.

Op voorhand wordt er tijdens één van de eerste gesprekken met de geboorteouders gepolst naar hun wensen en voorkeuren betreffende adoptieouders. Er wordt aan hen actief een aantal hypothetische gezinsvormen voorgelegd en gevraagd wat ze van deze gezinsvormen vinden. Geboorteouders hebben immers het recht om aan te geven welke eigenschappen ze wel of niet willen terugzien in adoptieouders. Het zou bijvoorbeeld kunnen dat ze meedelen dat ze hun kind liever niet aan een homokoppel, alleenstaande of transgender persoon afstaan. Dit heeft als gevolg dat sommige gezinnen langer moeten wachten. De adoptiediensten peilen naar de redenen van afkeuren zodat ze eventueel vooroordelen kunnen staven of weerleggen, maar uiteindelijk houden ze steeds rekening met sterk uitgesproken wensen. Men gaat de geboorteouders niet pushen of overtuigen. Sommige kinderen leren later immers nog hun geboorteouders kennen en men wil loyaliteitsconflicten vermijden. Men respecteert op die manier de keuze van de geboorteouders en laten hen in hun waarde. Andersom wordt er ook gepeild naar de de wensen en voorkeuren van de kandidaat-adoptieouders.

Op basis van het kindprofiel, gesprekken, wensen van geboorte- en adoptieouders wordt er een match gezocht. Vanaf de matching en overdracht van een kindje begin je er onmiddellijk voor te zorgen. Wettelijk gezien ben je dan nog niet de adoptieouder, maar je neemt deze rol wel al effectief op. Het is pas na de uitspraak bij de rechtbank dat je ook wettelijk de adoptieouder(s) wordt. Voor deze tussenperiode worden er wel al belangrijke zaken vastgelegd op specifieke documenten. 

Er kan eventueel in de eerste weken na de plaatsing een ontmoeting plaatsvinden tussen de adoptieouders en geboorteouders op vraag van de geboorteouders. Voor of tijdens de screening/plaatsing is er geen ontmoeting. Het is dus niet aan geboorteouders om adoptieouders te screenen. De trans identiteit van één/beide adoptieouders wordt niet onthuld aan de geboorteouders. Er wordt enkel aan adoptieouders gevraagd om een kort tekstje te schrijven over zichzelf en hun motivatie voor adoptie. Dit tekstje is later voor de geboorteouders of/en kind bedoeld. Indien je dit wenst kan je hier wel wat meer vertellen over je transidentiteit, maar dat hoeft dus zeker niet. 

Rechten van de adoptieouders

Als adoptieouder word je de juridische ouder van het adoptiekind/de adoptiekinderen. Juridische ouders hebben een aantal rechten ten aanzien van het kind. Dat heet ouderlijk gezag. Zo hebben juridische ouders het recht om hun kind(eren) bij zich te hebben en te beslissen over zaken als hun dagelijkse opvoeding, kleding, vrijetijdsbesteding en sociale contacten. Ook de meer fundamentele beslissingen worden enkel door de juridische ouders genomen, bijvoorbeeld de schoolkeuze, beroepskeuze, taal, religieuze of levensbeschouwelijke opvoeding en medische ingrepen. De adoptieouders beheren de goederen van hun kind(eren) en ze mogen er gebruik van maken.

Tot slot kan je als kandidaat-adoptieouder ook aangeven of je een kind met een beperking wil of niet en of het wel of niet een probleem vormt om een kind te adopteren met een emotioneel trauma, of een kind dat bijvoorbeeld mishandeld of verkracht werd. Als kandidaat-adoptieouder krijg je beknopte info over de geboorteouders en reden van afstaan. Je hebt als adoptieouder het recht om nog van voorkeur te veranderen doorheen de adoptieprocedure. Eenmaal er echter een ontmoeting heeft plaatsgevonden tussen je gezin en het kind, en het kind voorbereid wordt op een verhuis, is het not done om je terug te trekken. Dit heeft zware gevolgen voor zowel jou/jullie als voor het kind. Het kind ervaart nog maar eens een verliestrauma, en jij/jullie zal/zullen ook nooit nog een ander kind mogen adopteren.

Kostprijs

Adoptie kost doorgaans tussen de 8000 en 12000 euro. Een buitenlandse adoptie is vaak duurder dan een binnenlandse adoptie. De grootste kost bedraagt de bemiddeling door de adoptiedienst, waaronder notariskosten, medische kosten van het kind, kosten voor de werking van de dienst. De adoptiedienst bezorgt na de procedure een document waardoor de gemaakte kosten in functie van de adoptie ingebracht kunnen worden in de belastingen. Opgelet! De prijzen zijn richtprijzen en zijn gebaseerd op binnenlandse adoptie. Lees meer op de website van Kind en Gezin.