Fertiliteitsbehandeling

Om een kind te verwekken zijn zowel eicellen, zaadcellen als een baarmoeder nodig. Zowel jij als je partner(s) kunnen al dan niet over eicellen, zaadcellen en/of een baarmoeder beschikken. Afhankelijk van jouw eigen lichaamssamenstelling en die van je partner(s) alsook eventuele medische stappen die jij of je partner(s) hebben gezet zijn er verschillende mogelijkheden op het vlak van fertiliteitsbehandeling. In sommige situaties kunnen transgender personen een kind op de wereld zetten, zonder tussenkomst van enige vorm van fertiliteitstechnieken. Een fertiliteitsbehandeling kan uit verschillende technieken bestaan. Men hanteert hierbij het subsidiariteitsprincipe, dat wil zeggen dat men start met de minst ingrijpende techniek om zo naar meer ingrijpendere technieken over te gaan indien nodig.

Welke fertiliteitstechnieken zijn mogelijk?

De meest voorkomende technieken die kunnen gebruikt worden bij een fertiliteitsbehandeling zijn (van minst ingrijpend naar meest ingrijpend):

– Intra-uteriene inseminatie (IUI) is het inbrengen van zaadcellen in de baarmoeder op het moment van de eisprong. Deze techniek wordt toegepast wanneer het zaadstaal van goede kwaliteit is.
– In-vitrofertilisatie (IVF) is een techniek waarbij de bevruchting van de eicel buiten het lichaam gebeurt (in vitro). De zaadcellen worden in een schaaltje bij de eicel toegevoegd. Hiervoor worden de eierstokken hormonaal gestimuleerd om rijpe eicellen te bekomen. Die worden met een eicelpunctie vanuit de eierstokken geaspireerd waarna de bevruchting in het labo gebeurt. Vervolgens wordt er 3-5 dagen na de bevruchting een embryo teruggeplaatst in de baarmoeder.
– Intracytoplasmatische sperma-injectie (ICSI) is een techniek waarbij de eicel buiten het lichaam bevrucht wordt door één zaadcel met een fijne naald rechtstreeks in de eicel te injecteren. Ook voor deze techniek worden de eierstokken eerst gestimuleerd en volgt er een terugplaatsing 3-5 dagen na de bevruchting.

Verder maakt men een onderscheid tussen KID (Kunstmatige Inseminatie met sperma van een Donor) en KIE (Kunstmatige Inseminatie met sperma van de Eigen partner). Wil je meer lezen over wat deze technieken concreet inhouden? Bekijk dan even deze brochure.

Waar kan je terecht voor een fertiliteitsbehandeling?

Uit een onderzoek van Marijke Pollaris (2020) bleek dat de fertiliteitscentra van het UZ Gent, Ziekenhuis Oost-Limburg (ZOL), UMC Sint-Pieter Brussel en het UZ Brussel het meest toegankelijk zijn voor transgender personen. Artsen in deze centra hebben reeds ervaring met het begeleiden van een fertiliteitsbehandeling bij transgender personen.
Andere medische experts of ethische comités van fertiliteitsklinieken hebben hier nog geen beleid rond of hebben kritiek op de ethische aspecten van de mogelijkheid tot het krijgen van kinderen als trans persoon (vaak na een genderaffirmerende behandeling), waarbij men enige terughoudendheid heeft omdat men niet weet wat de impact is van het hebben van een transgender ouder op het welzijn van het kind (Dierckx, 2017). Tot op heden is hier weinig onderzoek naar, maar de bestaande studies vinden géén bewijs dat het hebben van een transgender ouder een negatieve invloed zou hebben op de ontwikkeling van het kind (Dierckx, 2017).

Één-, twee- of meerouder gezinnen die zich in het UZ Gent, het ZOL, het UMC Sint-Pieter of het UZ Brussel aanmelden voor een fertiliteitsbehandeling, waarvan iemand transgender is, worden op dezelfde manier behandeld als bijvoorbeeld lesbische koppels, alleenstaanden, draagouders, enzovoort. Met name via psychologische screening, multidisciplinaire beoordeling en indien nodig, advies van het ethisch comité. Aanvragen bij de fertiliteitsdienst van het UZ Gent worden soms, mits toestemming en relevantie, besproken met het voltallige genderteam indien patiënten daar zijn gekend.
Een algemeen overzicht van alle fertiliteitscentra in België vind je hier.

Beschikken jij en je partner(s) over eicellen en/of zaadcellen?

Wanneer een hormoonbehandeling en/of een verwijdering van de baarmoeder en eierstokken (hysterectomie en ovariëctomie) of een verwijdering van de teelballen (orchidectomie) gewenst is, kunnen transgender personen ervoor kiezen om voor de start van de hormoonbehandeling of vooraleer de ingreep plaatsvindt eigen gameten (eicellen of zaadcellen) te laten invriezen. Best gebeurt dit voor de start van een hormoonbehandeling, anders dient deze tijdelijk onder controle van de endocrinoloog te worden onderbroken (3 tot 6 maand).

Meer informatie over het invriezen van eicellen en de mogelijke effecten van het onderbreken van de hormoonbehandeling vind je op de pagina ‘fertiliteitspreservatie’ (vermannelijking) en in deze brochure.
Meer informatie over het invriezen van zaadcellen en de mogelijke effecten van het onderbreken van de hormoonbehandeling vind je op de pagina ‘fertiliteitspreservatie’ (vervrouwelijking) en in deze brochure.

Het invriezen van eicellen of zaadcellen biedt niet voor alle gezinnen een (volledige) oplossing. Soms is ook een eicel- of een spermadonor (en/of een draagouder) nodig voor een fertiliteitsbehandeling, afhankelijk van je lichaamssamenstelling en die van je partner(s). Het doneren van eicellen of zaadcellen kan in België zowel door een anonieme donor als door een gekende donor (vb. zus of vriend) gebeuren. Wanneer je kiest voor anoniem donorschap dan kan je een aantal fenotypische voorkeuren uitspreken, maar zal je nooit de donor kennen/persoons- of contactgegevens krijgen in België.

Ter info: in heel wat landen is anoniem donorschap afgeschaft. Er zijn mensen in België die dit liever afgeschaft zien, omdat ze vinden dat een kind recht heeft op het kennen van diens afkomst, maar er zijn evengoed mensen die het fijn vinden dat de donor anoniem is. De gedoneerde zaad- of eicellen worden slechts aan een beperkt aantal gezinnen toegekend om te vermijden dat er te veel verwanten van jouw kind rondlopen om zo onbedoelde incest of/en emotionele confrontaties tegen te gaan. Om die reden, en bovenal door de tekorten aan donors, wordt er vaak samengewerkt met buitenlandse donorbanken.

Heb je een partner met een baarmoeder?

Wanneer je partner een baarmoeder heeft, kan die het kind dragen.
Indien je zelf eicellen hebt of liet invriezen, kunnen zowel jouw eicellen als de eicellen van een partner worden gebruikt voor de fertiliteitsbehandeling, in combinatie met een zaadstaal van een anonieme of gekende donor.

Indien je zelf spermacellen hebt en er nog geen hormoonbehandeling werd opgestart of genderbevestigende geslachtsoperatie (verwijdering teelballen) werd uitgevoerd, is het mogelijk om een kind te verwekken zonder fertiliteitsbehandeling. Werd een hormoonbehandeling opgestart, dan leidt dit op termijn tot onvruchtbaarheid, maar in principe ben je na het (tijdelijk) onderbreken van de hormoontherapie mogelijk terug vruchtbaar. Er wordt geschat dat zo’n 3 tot 6 maanden na het stoppen met hormonen de spermatogenese terug op gang komt, maar het is lang niet gegarandeerd dat de vruchtbaarheid terug het niveau van voor de start van de hormonen bereikt. Het is dus raadzaam om sperma te laten invriezen indien je een kinderwens hebt en je eigen gameten wil gebruiken, maar al een hormoonbehandeling wenst op te starten. Wanneer de teelballen werden verwijderd, is er geen mogelijkheid meer om zelf een kind te verwekken.

Indien je voor het starten van een hormoonbehandeling sperma liet invriezen en je hebt een partner met baarmoeder en eicellen, kan je ingevroren zaad gebruikt worden. Als de kwaliteit van het ingevroren sperma goed is, kan een partner met baarmoeder rechtstreeks geïnsemineerd worden (IUI), en anders kunnen IVF of ICSI als techniek gebruikt worden voor het bevruchten van de eicel. Hierdoor wordt een kind geboren dat met beide ouders genetisch verwant is. Indien je geen sperma liet invriezen, kan donorsperma gebruikt worden voor de inseminatie van een partner.

Wil je zelf zwanger worden?

Beschik je zelf (nog) over een baarmoeder en eicellen, dan kan je er voor kiezen om zelf zwanger te zijn en je kind te dragen. Dit kan een psychologisch moeilijke of uitdagende gedachte zijn, maar het is niet onmogelijk.
Twee transgender personen die geen medische ingrepen ondergingen en over eicellen en zaadcellen beschikken, of een transgender persoon met eicellen en baarmoeder die samen is met een cisgender man, kunnen zo in principe samen een kind verwekken zonder bijkomende fertiliteitsbehandeling. Is vaginale insertieve seks niet gewenst of pijnlijk (bv. vanwege vaginale droogte), dan kan je alsnog beroep doen op een fertiliteitscentra. Er wordt niet geëist dat je eerst via vaginale insertieve seks probeert.

Indien je als transgender persoon reeds een testosteronbehandeling volgde, moet bij zwangerschapswens deze behandeling wel zeker 3 maanden onderbroken worden ter voorbereiding van de zwangerschap. Onder testosteron is het sterk afgeraden om zwanger te worden. In geval van een onverwachte zwangerschap terwijl men een behandeling met testosteron volgt, moet deze behandeling onmiddellijk gestopt worden voor de gezondheid van de foetus. Na de bevalling kan de hormoonbehandeling terug opgestart worden.

Indien een partner sperma heeft ingevroren, dan kan het zaadstaal gebruikt worden voor inseminatie of voor de bevruchting van de eicellen via IVF of ICSI. Hierdoor wordt ook een kind geboren dat met beiden genetisch verwant is. Indien je partner geen sperma heeft, is een spermadonor nodig.

Het is tevens belangrijk om te weten dat een genderbevestigende hormonale behandeling geen anticonceptiemiddel is. Je leest hier meer over veilig vrijen als/met een trans persoon.

Wat met borstvoeding?

Indien je geen borstverwijdering liet uitvoeren is borstvoeding meestal wel mogelijk. Als je eerder een borstverwijdering liet uitvoeren, kan het zijn dat je tijdens en na de zwangerschap wat opzetting van resterend kierweefsel ervaart. Of je borstvoeding kan geven is persoonsafhankelijk, maar het wordt in ieder geval afgeraden om borstvoeding te geven onder testosteron. Indien je een borstvergroting liet uitvoeren is borstvoeding geven meestal niet meer mogelijk. Als je als trans vrouw of non-binaire persoon op vervrouwelijkende hormonen geen borstvergroting liet uitvoeren, beschik je eveneens over melkklieren en kan je meestal wel borstvoeding geven door stimulatie en/of verhoogde dosis oestrogeen en extra prolactine. Bespreek deze wens zeker met je endocrinoloog en andere betrokken zorgverleners.

Wil je beroep doen op een draagouder?

Wanneer er geen baarmoeder aanwezig is bij één van de partners, zal een draagouder nodig zijn om het kind te dragen. Indien er eicellen en/of zaadcellen werden ingevroren, kunnen deze worden gebruikt voor de fertiliteitsbehandeling via IUI, IVF of ICSI, waardoor het kind genetisch verwant is aan één van of beide wensouders. Indien er geen eicellen en/of zaadcellen werden ingevroren, dient er gebruik te worden gemaakt van een eicel- en/of spermadonor.

Een overzicht van de mogelijke fertiliteitsopties afhankelijk van de medische stappen die werden gezet, de lichaamssamenstelling van de partner en de beschikbare gameten vind je in de infographics in de rechterkolom.

Wat is tot op heden niet mogelijk?

Hoewel er ondertussen reeds enkele succesvolle zwangerschappen en geboortes plaatsvonden met getransplanteerde baarmoeders bij cisgender vrouwen zonder baarmoeder, gaat dit nog steeds om experimenteel onderzoek. Het is momenteel niet mogelijk voor transgender vrouwen of non-binaire personen met mannelijk geboortegeslacht om zelf een kind te baren via een getransplanteerde baarmoeder. Een ‘mannelijk’ bekken (volgens geboortegeslacht) is immers fysiek niet gemaakt om een kind te baren. Het is onduidelijk of dit in de verre toekomst mogelijk zou kunnen zijn.

Er wordt ook onderzoek gedaan naar in-vitrogametogenese (IVG), een techniek waarbij men zaadcellen en eicellen maakt uit bv. huidcellen. Met deze techniek zouden personen zonder zaadcellen of eicellen toch een genetisch verwant kind kunnen krijgen. Het zou dan voor transgender personen overbodig worden om voor de start van een medische transitie zaadcellen en eicellen te laten invriezen met oog op het gebruik van de eigen gameten. De toepassing van deze techniek bij mensen is echter nog niet voor morgen, en roept daarnaast ook ethische vragen op. Lees er meer over op de website van De Maakbare Mens.

Hoe krijg je juridische erkenning?

Een transgender persoon wiens partner bevalt van een kind, kan het kind officieel erkennen. Indien je juridische geslacht mannelijk is, dan wordt je op de geboorteakte als ‘vader’ genoteerd. Indien je juridische geslacht vrouwelijk is, dan word je geregistreerd als ‘meemoeder’. Deze erkenning verloopt automatisch indien jullie gehuwd zijn. Indien dit niet het geval is, dient dit te worden aangegeven: dit kan vanaf 6 maanden zwangerschap, of bij de geboorte van het kind.

Beval je als transgender persoon zelf van een kind, dan ben je juridisch de ‘moeder’ van het kind, ongeacht je juridische geslachtsregistratie, dus ook al is je juridische geslachtsregistratie ‘man’. Jouw naam zal dan de eerste naam zijn die vermeld wordt op de geboorteakte, ook al is deze mannelijk, waardoor hieruit afgeleid kan worden dat jij diegene bent die het kind op de wereld heeft gezet. Er wordt verder niet gesproken over moeder/vader of mijnheer/mevrouw op de geboorteakte. Zodoende kunnen er twee mannelijke namen op de geboorteakte van een kind staan.

Dien je gebruik te maken van een draagouder? Er is helaas (nog) geen wettelijk kader voor draagouderschap in België, en dat bemoeilijkt de procedure. Na geboorte wordt de persoon die het kind heeft gebaard (de draagouder) automatisch juridisch ‘moeder’ van het kind. Eén van de wensouders kan het kind dan bij geboorte alvast erkennen, hetzij als vader, hetzij als meemoeder, maar de andere ouder zal het kind moeten adopteren om juridisch ouder te worden. Echter, indien de persoon die het kind gebaard heeft getrouwd is, wordt diens partner juridisch automatisch de tweede ouder (vader of meemoeder) van het kind. In dat geval moeten beide wensouders na geboorte het kind adopteren, en dient de draagouder het kind wettelijk af te staan. Deze procedure kan best wat tijd in beslag nemen en onzekerheid met zich meebrengen. Omdat er in België geen wettelijk kader is, heb je weinig tot geen garantie dat de draagouder effectief het kind zal afstaan. Lees meer over draagouderschap op de website van de Maakbare Mens.